باستان شناسی جرجان

     در دهه 1350 خورشيدي دكتر محمد يوسف كياني همزمان با كاوش باستانشناسي در شهر جرجان بررسي باستانشناسي از چهار جهت شهرستان گنبد كاووس تا شعاع 50 كيلومتر را در برنامه خود جاي داد، وي شروع مطالعات خود را با پرواز هوايي و مطالعات عكس هوايي و نقشه 1:2000 در منطقه آغاز كرد و در نتيجه 32 قلعه باستاني، علاوه بر ديوار دفاعي گرگان را شناسايي نمود و در قلعه 13-12 ديوار كاوش انجام داد. (Kiani,1982) ، (كياني 1354-1365) هيأت باستانشناسي جرجان قصد داشت در دراز مدت بررسي پيمايشي در منطقه انجام دهد كه به دلايل نامعلوم كار آن متوقف ماند، البته اين گروه بيشتر در بررسي خود آثار برجسته و شاخص قلعه و تپه را مطالعه کرد.

     همزمان با هيأت ايراني در شهر جرجان هيأتي ژاپني به سرپرستي پرفسور شيومي از دانشگاه هيروشيما در دشت گرگان فعاليت داشت. هيأت ژاپني به منظور تهيه نقشه باستانشناسي دشت گرگان بررسي خود را در سال 1353 خورشيدي آغاز و در همين سال 122 مكان باستاني را شناسايي و در دو تپه بنامهاي انجير آب و گل باغ گمانه زني نمودند (Shiomi,1976)، این گروه ادامه مطالعات خود را در سال 1355 پيگيري نمود و 122 مكان باستاني ديگر را شناسايي  كردند و در تپه حسين‌آباد گمانه زني کردند .(Shiomi, 1976) اين هيئت همچنین قصد داشت در طول چهار فصل محدوده بررسي خود را به اتمام برساند و نقشه باستانشناسي دشت گرگان را تدوين كند كه بعد از تحولات انقلاب اسلامي برنامه ژاپني‌ها تعطيل شد. در زمستان 1356 خورشيدي آقاي رجبعلي لباف خانيكي از مركز باستانشناسي وقت، حوضه اترك رود را بررسي نمود و 47 مكان باستاني در اين حوضه شناسايي كرد. (لباف خانيكي، 1356) در دهه 1360 خورشيدي دكتر منوچهر ستوده بررسي‌هايي را در منطقه انجام داد و به معرفي محوطه‌هاي شاخص منطقه پرداخت و نتيجه كارش در كتاب وزين از آستارا تا استرآباد چاپ شد (ستوده، 1378). اهميت كار استاد ستوده علاوه بر بازديد از مكانها و  جمع‌آوري منابع مطالعاتي هر مكان پرداخته بوده كه در نوع خود بي نظير است، بطوريكه همه اطلاعات بصورت يكجا در اختيار ديگر پژوهشگران قرار می گيرد. شادروان موسي درويش روحاني، بررسی های باستانشناسي دشت گرگان را در سال 1364 خورشيدي ودر قسمتهايي از محدوده شهرستانهاي كردكوي، گرگان، آق قلا، علي آباد كتول پی گرفت و 41 محوطه باستاني را شناسایی کرد. (روحاني، 1364)

     در زمستان 1367 خورشيدي بررسي و شناسايي مكانهاي باستاني شهرستان گنبد كاووس توسط آقاي محمد جعفر نيكخواه از كارشناسان ميراث فرهنگي مازندران در حدفاصل اترك رود و گرگان رود در محدوده جغرافيايي جاده گنبد كاووس – داشلي برون و شرق روستاي قمرقره قوزي به روستاي آقچي انجام گرفت. (نيكخواه، 1367)

     آخرين كار بررسي باستانشناسي تا پيش از تشكيل استان جديد گلستان در سال 1373 خورشيدي در جاده جنوبي گلوگاه – گرگان توسط آقاي يزدان نوراني از كارشناسان باستانشناسي استان مازندران بود كه از 48 مكان باستاني گزارش داد. البته ايشان در سال 1376 خورشيدي سرپرستي اولين مرحله ساماندهي شهر جرجان را نيز به عهده داشت و قبل از نامبرده در سال 1361 خورشيدي بررسي مقدماتي شهر جرجان به منظور تعيين حريم توسط شادروان مهريار و همكاران ایشان انجام شده بود. (مرحوم مهريار و همكاران، 1361)

     اولين بررسي پس از تأييد مديريت ميراث فرهنگي استان گلستان از سوی هيأتي به سرپرستي آقاي جبرئيل نوكنده در سال 1378 خورشيدي و در محدوده سد گلستان انجام گرفت . در این بررسی 42 مكان باستاني شناسايي و اطلاعات اوليه آنها ثبت گرديد و در سال 1378 خورشيدي نامبرده در محل تلاقي ديوار گرگان به شبكه آبياري سد گلستان گمانه زني کرد و آثاری از بقاياي ديوار را مشخص ساخت. (نوكنده ، 1379)

     در سال 1379 خورشيدي ديوار دفاعي گرگان در طي دو برنامه در محدوده طرح پيشنهادي سد صوفي شيخ و از روستاي قره قوزي تا روستاي زاو به سرپرستي آقاي جبرئيل نوكنده بررسي شد. (نوكنده، 1379)

     بعد از 40 سال وقفه در كاوشهاي پيش از تاريخ دشت گرگان و در نزديكي گنبد كاووس در پائيز 1379 هيأتي به سرپرستي آقاي دكتر صادق ملك شهميزادي، كاوش در آق تپه آن ناحیه را آغاز و به پايان رسانید. (ملك شهميزادي – نوكنده، 1379)

     دومين مرحله ساماندهي شهر جرجان در كارگاههاي باستانشناسي شماره 1 و 2 دكتر كياني در زمستان 1379 به سرپرستي آقاي عمراني انجام گرديد كه هدف از آن جلوگيري از تخريب آثار معماري و استحكام بخشي معماري مكشوفه شهر تاريخي جرجان بوده است. (عمراني، 1379)

     در سال 1380 تپه خاكي بندرگز و شهر و ديوار تميشه كردكوي توسط آقاي نوكنده مورد گمانه زني قرار گرفت (نوكنده و همكاران، 1381). اولين فصل كاوشهاي باستانشناسي بعد از انقلاب در محوطه شهر جرجان توسط نگارنده در سال 1381 آغاز شده است که همچنان ادامه دارد.

     مطالعات و پژوهشهاي ميداني باستانشناسي در اين حوزه جغرافيايي و گستره آن در بيرون مرزهاي كنوني ايران است كه از آغاز در سده بيستم و سالهاي نخستين سده بيست و يكم انجام شده است. دشت گرگان در ساحل جنوب شرقي درياي خزر، يكي از مراكز مهم فرهنگي است كه ميراث غني از ادوار پيش از تاريخ تا ادوار اسلامي را دارا است. بيش از يكصد سال پيش مطالعات باستانشناسي آن آغاز شده و اين منطقه هميشه مورد توجه باستانشناسان بوده است و شايد سابقه مطالعات باستانشناسي اين منطقه به دوبد به سال 1263 خورشيدي برسد كه ايشان گنجينه استرآباد را بررسي كرده است (واندنبرگ 1348) بعد از آن ژاك دمرگان فرانسوي در سال 1275 خورشيدي گمانه زني در خرگوش تپه در نزديكي شهر گرگان را شروع كرد (همان، 1348) و همزمان با كاوش، از 45 مكان باستاني بازديد بعمل آورده و موقعيت مكاني محلهاي باستاني را به طور تقريبي در نقشه‌اي ترسيم مي كند (Arne ,1945) ، (دمرگان، 1338).

     در سال 1310 خورشيدي نخستين فصل كاوش در تورنگ تپه توسط وليسن انجام شد و دو سال بعد از ايشان يعني در سال 1312 خورشيد بررسي پيمايشي باستانشناسي بخشي از استان گلستان امروزي توسط آرن سرپرست سوئدي، صورت گرفت، ايشان علاوه بر كاوش در شاه تپه حدود 300 مكان باستاني را شناسايي کرد. در واقع اساس مطالعات باستانشناسي دشت گرگان را مي‌توان در مراحل بعدي مديون گزارش ايشان دانست كه اولين بار نحوه استقراري منطقه را تا حدودي تشريح كرد، (Arne,1945 اريك اشميت بر اساس نقشه آرن در سال 1316 خورشيدي بر روی دشت گرگان پرواز کرد . محدوده پرواز بيشتر بر روي ديوار گرگان (ديوار اسكندر، سد نوشيروان، سد فيروز) و چند محوطه از جمله تورنگ تپه بود كه از آنها عكس هوايي گرفت. (اشميت، 1376)، در سال 1338 خورشيدي ژان دهه تورنگ تپه را بازديد نمود و دو سال بعد، حفاري را در آن شروع کرد . این کاوش تا سال 1357 خورشيدي تقريباً به مدت 13 فصل به سرپرستی وی ادامه یافت.

(Bouchari at & Lecomte, 1981).

 در سال 1339 خورشيدي حفاري ياريم تپه توسط ديويد استروناخ شروع و در سال 1341 خورشيدي به پايان رسيد. (ملك شهميرزادي، 1378)

     در سال 1342 خورشيدي مك بورني استاد دانشگاه كمبريج انگلستان در بررسي خود از شهرستان بابل تا مشهد، طي يك گزارش مقدماتي از دو غار باستاني در اين منطقه خبر داد و در غار كيارام (1) گمانه زني و غار كيارام (2) را فقط بررسي نمود. (Mcburny, 1964) .  در سال1343 خورشيدي ديويد بيوار و گزا فهواري بررسي و گمانه زني شهر و ديوار تميشه را انجام دادند كه طی آن  آثاري از دوره ساساني تا اواسط دوران اسلامي بدست آمد. Bivar & Fehrevari.1966) (  در تابستان 1345 خورشيدي بررسي مكانهاي باستاني دشت گرگان توسط دانشجويان رشته باستانشناسي دانشگاه تهران با همكاري اداره كل باستانشناسي انجام شد. در اين بررسي 22 مكان باستاني بررسي شد و همه آنها در فهرست آثار ملي ثبت گرديد. (افسر، مولوي، بي تا)